Umorzenie pożyczki a podatek – skutki dla dłużnika i wierzyciela

Samo otrzymanie pożyczki jest co do zasady neutralne podatkowo. Sytuacja zmienia się, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z obowiązku spłaty kapitału albo naliczonych odsetek. Dłużnik uzyskuje wtedy realne przysporzenie majątkowe. Po stronie wierzyciela pojawia się natomiast pytanie, czy utraconą wierzytelność można zaliczyć do kosztów podatkowych. W typowej pożyczce gospodarczej odpowiedzi są asymetryczne: dłużnik rozpoznaje przychód, a wierzyciel zasadniczo nie rozpoznaje kosztu z tytułu umorzonego kapitału.

W mojej praktyce szczególnej uwagi wymagają pożyczki udzielane pomiędzy wspólnikiem i spółką, pomiędzy podmiotami powiązanymi oraz finansowanie działalności gospodarczej osoby fizycznej. Przed podpisaniem porozumienia warto osobno przeanalizować kapitał pożyczki, odsetki, status podatkowy obu stron i podstawę prawną wygaśnięcia długu. Każdy z tych elementów może zmienić wynik podatkowy.

1. Co podatkowo oznacza umorzenie pożyczki?

Punktem wyjścia jest sposób cywilnoprawnego wygaśnięcia zobowiązania. Typowe umorzenie pożyczki następuje przez zwolnienie z długu. Wierzyciel rezygnuje z przysługującej mu wierzytelności, a dłużnik przyjmuje zwolnienie. Dopiero połączenie tych dwóch oświadczeń prowadzi do wygaśnięcia zobowiązania.

Zgodnie z art. 508 Kodeksu cywilnego:

Z podatkowego punktu widzenia znaczenie ma więc definitywne wygaśnięcie obowiązku zapłaty. Odroczenie terminu spłaty, czasowe odstąpienie od windykacji albo renegocjacja oprocentowania mogą prowadzić do innych skutków. Jeżeli strony tylko obniżają oprocentowanie na przyszłość, nie dochodzi jeszcze do umorzenia już istniejącego długu odsetkowego. Przy klasycznym, bezwarunkowym zwolnieniu z długu przychód dłużnika powstaje zasadniczo w chwili skutecznego zawarcia porozumienia.

Aktualna praktyka organów potwierdza takie podejście. W interpretacji Dyrektora KIS z dnia 5 stycznia 2026 r. (nr 0111-KDIB1-1.4010.595.2025.2.AND) organ wskazał, że przy prostym umorzeniu przychód jest rozpoznawany w momencie zawarcia umowy o umorzenie.

2. Umorzenie pożyczki po stronie dłużnika będącego podatnikiem CIT

W przypadku spółki opodatkowanej klasycznym CIT podstawowa zasada jest jednoznaczna. Wartość umorzonego zobowiązania stanowi przychód podatkowy. Ustawa wymienia wprost zobowiązania z tytułu zaciągniętych pożyczek i kredytów.

Zgodnie z art. 12 ust. 1 pkt 3 ustawy o CIT:

Jeżeli spółka otrzymała 1 000 000 zł pożyczki, a wierzyciel następnie umorzył cały kapitał, spółka uzyskuje co do zasady 1 000 000 zł przychodu. Ekonomiczny sens jest prosty: spółka zachowuje wcześniej otrzymane środki, a obowiązek ich zwrotu wygasa.

Wyjątek dla określonych postępowań restrukturyzacyjnych

Ustawa o CIT przewiduje wyjątek dla umorzeń związanych z określonymi formalnymi procedurami restrukturyzacyjnymi. W takich sytuacjach równowartość umorzonego zobowiązania może pozostać poza przychodem.

Zgodnie z art. 12 ust. 4 pkt 8 ustawy o CIT do przychodów nie zalicza się:

Dla zwykłego porozumienia pomiędzy spółką i wspólnikiem albo pomiędzy dwiema spółkami ten wyjątek zazwyczaj nie znajdzie zastosowania. Sam biznesowy cel poprawy płynności dłużnika nie zastępuje formalnego postępowania wskazanego w przepisie.

Pożyczka od wspólnika i umorzenie długu spółki

W praktyce często spotykam sytuację, w której wspólnik finansuje spółkę pożyczką, a po pewnym czasie chce zrezygnować ze zwrotu części kapitału. Sam fakt, że wierzycielem jest wspólnik, nie usuwa przychodu po stronie spółki. Jeżeli strony wybierają zwolnienie z długu z art. 508 Kodeksu cywilnego, zastosowanie znajduje co do zasady art. 12 ust. 1 pkt 3 ustawy o CIT.

Przy większych kwotach warto przed podpisaniem porozumienia porównać ten wariant z innymi sposobami wzmocnienia kapitałowego spółki. Konwersja wierzytelności na kapitał, dopłata wspólnika albo inne działanie korporacyjne wywołują własne skutki podatkowe i rachunkowe. Wybór konstrukcji prawnej powinien odpowiadać rzeczywistemu celowi gospodarczemu stron.

3. Dłużnik prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą – skutki w PIT

Analogiczna zasada działa u przedsiębiorcy rozliczającego PIT. Umorzenie zobowiązania związanego z działalnością gospodarczą powoduje powstanie przychodu z tej działalności. Przepis obejmuje wprost kredyty i pożyczki.

Zgodnie z art. 14 ust. 2 pkt 6 ustawy o PIT przychodem z działalności gospodarczej jest również:

Wyjątek dotyczący restrukturyzacji wynika z art. 14 ust. 3 pkt 6 ustawy o PIT. Zgodnie z tym przepisem do przychodów z działalności nie zalicza się:

W interpretacji Dyrektora KIS z dnia 10 września 2025 r. (nr 0112-KDIL2-2.4011.565.2025.2.KP) organ potwierdził powstanie przychodu u przedsiębiorcy, któremu umorzono część pożyczki.

Wydatki sfinansowane pożyczką mogą nadal być kosztem

Umorzenie finansowania nie przekreśla automatycznie kosztów poniesionych dzięki środkom z pożyczki. O kwalifikacji wydatku nadal decyduje jego związek z działalnością i katalog ustawowych wyłączeń. Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy o PIT:

W przywołanej interpretacji z dnia 10 września 2025 r. Dyrektor KIS zaakceptował zaliczanie do kosztów określonych wydatków oraz odpisów amortyzacyjnych sfinansowanych z pożyczki, której część została później umorzona. Organ podkreślił, że umorzenie pożyczki stanowi umorzenie zobowiązania, a nie zwrot wydatków. To rozróżnienie ma duże znaczenie przy finansowaniu maszyn, wyposażenia i innych składników używanych w działalności.

4. Umorzenie odsetek od pożyczki – trzeba oddzielić sytuację dłużnika i wierzyciela

Odsetki wymagają osobnej analizy. Po stronie dłużnika istniejące i naliczone zobowiązanie odsetkowe jest długiem. Jego definitywne umorzenie może prowadzić do przychodu. W przywołanej interpretacji z dnia 5 stycznia 2026 r. Dyrektor KIS objął przychodem zarówno umorzony kapitał pożyczki, jak i umorzone odsetki.

Inaczej działa rozliczenie po stronie wierzyciela. Naliczone, ale nieotrzymane odsetki od pożyczki co do zasady nie są jeszcze przychodem podatkowym. W CIT wynika to z art. 12 ust. 4 pkt 2 ustawy o CIT:

Równocześnie wierzyciel nie tworzy kosztu podatkowego przez samo umorzenie takich odsetek. Art. 16 ust. 1 pkt 11 ustawy o CIT stanowi:

W PIT przedsiębiorcy odpowiednikiem tej regulacji jest art. 23 ust. 1 pkt 32 ustawy o PIT:

Praktyczny skutek jest istotny. Wierzyciel, który naliczył 50 000 zł odsetek i zrezygnował z ich pobrania przed zapłatą, zasadniczo nie wykazuje 50 000 zł przychodu z samych naliczonych odsetek. Jednocześnie kwota umorzonych odsetek nie staje się jego kosztem podatkowym. Kapitalizacja odsetek może zmienić moment i sposób rozliczenia, dlatego taki wariant należy analizować oddzielnie.

5. Wierzyciel będący podatnikiem CIT – czy umorzony kapitał pożyczki jest kosztem?

Dla zwykłego podmiotu udzielającego pożyczki poza szczególnym reżimem bankowym odpowiedź jest zazwyczaj niekorzystna. Kapitał udzielonej pożyczki nie staje się przychodem wierzyciela przy jego zwrocie. Ustawa o CIT wyłącza zwrócone pożyczki z przychodów.

Zgodnie z art. 12 ust. 4 pkt 1 ustawy o CIT do przychodów nie zalicza się:

Ta neutralność po stronie przychodowej ma bezpośrednie znaczenie przy umorzeniu. Art. 16 ust. 1 pkt 44 ustawy o CIT pozwala rozpoznać koszt umorzonej wierzytelności tylko w takim zakresie, w jakim została ona wcześniej zarachowana jako przychód należny.

Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 44 ustawy o CIT nie uważa się za koszty uzyskania przychodów:

Kapitał zwykłej pożyczki nie był wcześniej przychodem należnym. Z tego względu wyjątek przewidziany w art. 16 ust. 1 pkt 44 zasadniczo nie pozwala wierzycielowi zaliczyć umorzonego kapitału pożyczki do kosztów podatkowych. W efekcie ta sama operacja może dać dłużnikowi opodatkowany przychód, podczas gdy wierzyciel nie uzyska odpowiadającego mu kosztu.

W interpretacji Dyrektora KIS z dnia 7 lipca 2026 r. (nr 0111-KDIB2-1.4010.171.2026.3.AJ) organ szeroko wyjaśnił konstrukcję art. 16 ust. 1 pkt 44 ustawy o CIT.

Dlaczego wierzytelność handlowa może być rozliczona inaczej niż pożyczka?

Różnicę dobrze widać przy porównaniu pożyczki z niezapłaconą fakturą. Przychód ze sprzedaży usług albo towarów może zostać rozpoznany podatkowo jeszcze przed zapłatą. Jeżeli taka wierzytelność zostanie później prawidłowo umorzona, art. 16 ust. 1 pkt 44 pozwala, przy spełnieniu jego warunków, rozpoznać koszt do wysokości wcześniejszego przychodu należnego. Kapitał pożyczki zaczyna z innej pozycji podatkowej, ponieważ jego zwrot pozostaje neutralny przychodowo.

W praktyce oznacza to, że wspólna nazwa „umorzenie wierzytelności” nie wystarcza do ustalenia skutków podatkowych. Najpierw trzeba ustalić źródło wierzytelności. Inaczej rozlicza się należność handlową, inaczej kapitał pożyczki, a jeszcze inaczej naliczone odsetki.

6. Wierzyciel prowadzący działalność gospodarczą – pożyczka i koszty w PIT

Ustawa o PIT zawiera jeszcze bardziej bezpośrednią regulację dotyczącą umorzonych pożyczek. Jeżeli przedsiębiorca jest pożyczkodawcą i umarza dłużnikowi kapitał pożyczki, co do zasady nie zaliczy tej kwoty do kosztów uzyskania przychodów. Wyjątek dotyczy umorzeń związanych z formalnym postępowaniem restrukturyzacyjnym albo upadłościowym.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt 40 ustawy o PIT nie uważa się za koszty uzyskania przychodów:

Dodatkowo art. 23 ust. 1 pkt 41 ustawy o PIT określa ogólną zasadę dla umorzonych wierzytelności:

W przypadku zwykłego kapitału pożyczki kluczowy pozostaje pkt 40. Pożyczkodawca powinien więc zakładać, że dobrowolne umorzenie kapitału poza postępowaniem restrukturyzacyjnym lub upadłościowym nie obniży jego dochodu podatkowego. Przy odsetkach dodatkowo działa art. 23 ust. 1 pkt 32, cytowany wyżej.

7. Umorzenie pożyczki lub odsetek w rodzinie – możliwe zwolnienie w PIT

Przy pożyczkach rodzinnych wynik może wyglądać inaczej. Ustawa o PIT przewiduje zwolnienie dla określonych nieodpłatnych świadczeń otrzymywanych od osób zaliczonych do I i II grupy podatkowej. Regulacja może mieć znaczenie także wtedy, gdy pożyczka była związana z działalnością prowadzoną w formie spółki osobowej, a skutki podatkowe przypisuje się wspólnikom.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 125 ustawy o PIT wolna od podatku dochodowego jest:

Zastrzeżenie z art. 21 ust. 20 wyłącza stosowanie tego zwolnienia do świadczeń otrzymywanych na podstawie stosunku pracy, pracy nakładczej oraz umów stanowiących źródło przychodów z działalności wykonywanej osobiście.

Dobrym przykładem jest interpretacja Dyrektora KIS z dnia 9 stycznia 2026 r. (nr 0112-KDIL2-2.4011.844.2025.2.MG). Sprawa dotyczyła umorzenia odsetek od pożyczki udzielonej spółce jawnej przez ojca jednego ze wspólników.

Ta interpretacja pokazuje, że relacja rodzinna może mieć realne znaczenie dla opodatkowania. Każdy przypadek trzeba jednak odnieść do konkretnej konstrukcji prawnej i źródła przychodu. Przy całkowicie prywatnych rozliczeniach pomiędzy osobami fizycznymi dodatkowo może pojawić się problem podatku od spadków i darowizn, jeżeli strony nadają zwolnieniu z długu charakter darowizny. Taki wariant wymaga osobnej kwalifikacji umowy i nie powinien być automatycznie utożsamiany z umorzeniem pożyczki w działalności gospodarczej.

8. Dłużnik i wierzyciel – najważniejsze różnice w jednym zestawieniu

Poniższe zestawienie pokazuje modelowe skutki typowej pożyczki gospodarczej. Zakłada ono brak szczególnych zwolnień, brak postępowania restrukturyzacyjnego oraz brak regulacji właściwych dla banków i innych podmiotów objętych szczególnymi zasadami.

9. Co warto ustalić przed podpisaniem umowy o umorzenie pożyczki?

W podobnych sprawach zaczynam analizę od ustalenia, co dokładnie ma wygasnąć. Osobno trzeba wskazać pozostały kapitał, naliczone odsetki, odsetki przyszłe oraz ewentualne inne należności wynikające z umowy. Porozumienie powinno jasno określać, które wierzytelności są objęte zwolnieniem z długu i z jaką datą. Ma to bezpośredni wpływ na moment rozpoznania przychodu oraz na księgowanie operacji.

Drugim elementem jest podatkowy status stron. Inne przepisy stosuje spółka z o.o. będąca podatnikiem CIT, inne przedsiębiorca rozliczający PIT, a jeszcze inne osoba fizyczna działająca prywatnie. Znaczenie ma też relacja pomiędzy stronami, szczególnie przy finansowaniu wspólnik-spółka oraz przy świadczeniach pomiędzy członkami rodziny.

Trzeci element stanowi przyczyna umorzenia. Zwykłe dobrowolne zwolnienie z długu działa inaczej niż redukcja zadłużenia w postępowaniu restrukturyzacyjnym lub upadłościowym. Jeżeli umorzenie jest elementem większej reorganizacji grupy, warto równolegle sprawdzić ceny transferowe, dokumentację biznesowego uzasadnienia oraz pozostałe skutki prawne całej operacji.

Z praktycznego punktu widzenia szczególnie ważne jest policzenie skutku po obu stronach przed podpisaniem dokumentów. Umorzenie może poprawić bilans i płynność dłużnika, a jednocześnie wygenerować dla niego istotny podatek dochodowy bez wpływu gotówki. Przy umorzeniu 2 mln zł zobowiązania CIT może stać się realnym kosztem operacji, mimo że spółka nie otrzymuje w tym momencie żadnych nowych pieniędzy.

10. Przykłady rozliczenia umorzenia pożyczki

Podsumowanie

Umorzenie pożyczki jest zdarzeniem, które trzeba analizować równolegle po stronie dłużnika i wierzyciela. Dłużnik będący przedsiębiorcą albo spółką rozpoznaje co do zasady przychód odpowiadający wartości umorzonego zobowiązania. Ustawy o PIT i CIT przewidują szczególne wyjątki dla umorzeń związanych z formalną restrukturyzacją lub upadłością.

Po stronie wierzyciela zwykły kapitał pożyczki zasadniczo nie staje się kosztem podatkowym po dobrowolnym umorzeniu. Wynika to z neutralności samego zwrotu kapitału i z przepisów ograniczających rozliczanie umorzonych wierzytelności. Odsetki podlegają własnym zasadom. Naliczone, lecz nieotrzymane odsetki co do zasady nie są jeszcze przychodem wierzyciela, a ich umorzenie nie tworzy kosztu podatkowego.

W mojej ocenie największe ryzyko praktyczne powstaje wtedy, gdy strony patrzą wyłącznie na sytuację dłużnika. Przy pożyczkach pomiędzy wspólnikiem i spółką warto przed podjęciem decyzji policzyć łączny efekt ekonomiczny po obu stronach oraz porównać umorzenie z alternatywnymi sposobami uporządkowania finansowania. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której operacja poprawia strukturę zadłużenia, ale równocześnie tworzy wysoki podatek bez nowego wpływu gotówki.