Fundacja rodzinna a GAAR – kiedy korzyść podatkowa może oznaczać unikanie opodatkowania?

Fundacja rodzinna jest jednym z najważniejszych instrumentów sukcesyjnych w polskim prawie. Jednocześnie stała się narzędziem, które organy podatkowe bardzo dokładnie analizują przez pryzmat klauzuli GAAR. W praktyce centralne pytanie brzmi: kiedy korzystne opodatkowanie fundacji pozostaje normalnym skutkiem wyboru ustawowej instytucji, a kiedy zaczyna być oceniane jako unikanie opodatkowania?

W mojej ocenie odpowiedź zależy przede wszystkim od funkcji, jaką fundacja pełni w całym modelu. Inaczej należy ocenić fundację, która realnie porządkuje majątek rodzinny, zapewnia sukcesję i reinwestuje środki. Inaczej wygląda struktura, w której fundacja pojawia się tuż przed sprzedażą aktywów i służy głównie zmianie skutków podatkowych transakcji już przygotowanej przez fundatora.

Ten artykuł może pełnić rolę strony centralnej dla całego klastra dotyczącego fundacji rodzinnych i opinii zabezpieczających. Case studies warto następnie linkować właśnie do tego tekstu, ponieważ wyjaśnia on wspólny mechanizm oceny: korzyść podatkową, cel działania, sprzeczność z celem ustawy oraz sztuczność sposobu działania.

1. Fundacja rodzinna ma własny cel ustawowy

Analizę GAAR przy fundacji rodzinnej trzeba zacząć od celu tej instytucji. Fundacja rodzinna została wprowadzona jako narzędzie gromadzenia majątku, zarządzania nim i spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów. Jej logika jest zatem inna niż logika zwykłej spółki holdingowej.

Z tego przepisu wynikają trzy praktyczne punkty odniesienia. Po pierwsze, fundacja powinna gromadzić majątek. Po drugie, powinna nim zarządzać w interesie beneficjentów. Po trzecie, świadczenia na rzecz beneficjentów powinny wynikać z przyjętego modelu rodzinnego i majątkowego. Jeżeli wszystkie czynności są podporządkowane jednorazowej sprzedaży i szybkiej wypłacie środków, organ może badać, czy fundacja pełni rzeczywistą funkcję sukcesyjną.

Takie rozumienie potwierdza również rządowy przegląd ustawy o fundacji rodzinnej, w którym podkreśla się sukcesyjny i majątkowy charakter tej instytucji. Z praktycznego punktu widzenia dokumenty fundacyjne powinny więc pokazywać realny plan zarządzania majątkiem, a nie wyłącznie techniczny opis czynności podatkowych.

2. Preferencja podatkowa jest elementem modelu, ale nie powinna przejmować roli celu

Fundacja rodzinna korzysta z korzystnego reżimu podatkowego. W typowym modelu istotne znaczenie ma zwolnienie fundacji z CIT oraz opodatkowanie świadczeń na rzecz beneficjentów na poziomie fundacji. Właśnie te skutki powodują, że organy podatkowe badają, czy podatnik wykorzystuje fundację zgodnie z funkcją sukcesyjną.

Dla podatnika oznacza to, że korzyść podatkowa może być naturalnym następstwem zastosowania fundacji rodzinnej. Sama korzyść podatkowa nie zamyka analizy. Znaczenie ma to, czy fundacja realizuje funkcję, dla której została przewidziana, oraz czy sposób działania odpowiada racjonalnemu modelowi gospodarczemu i sukcesyjnemu.

3. GAAR – podstawowy test przy fundacji rodzinnej

Klauzula GAAR znajduje się w art. 119a Ordynacji podatkowej. Przy fundacji rodzinnej organ bada zwykle cały ciąg czynności, a więc założenie fundacji, wniesienie majątku, zmiany korporacyjne, sprzedaż udziałów, umorzenia, pożyczki, wypłaty świadczeń oraz późniejsze przepływy pieniężne.

W praktyce ten przepis należy rozłożyć na cztery pytania. Pierwsze dotyczy tego, czy wystąpiła korzyść podatkowa. Drugie dotyczy celu działania. Trzecie wymaga oceny, czy korzyść jest sprzeczna z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej. Czwarte dotyczy sztuczności sposobu działania.

Element testu Pytanie praktyczne Co wzmacnia bezpieczeństwo Co zwiększa ryzyko
Korzyść podatkowa Czy model daje niższy, odroczony albo niewystępujący podatek? Jasne opisanie skutków podatkowych i ich związku z funkcją fundacji. Ukrywanie lub bagatelizowanie oczywistych skutków podatkowych.
Cel działania Czy korzyść była głównym albo jednym z głównych celów? Dokumenty sukcesyjne, plan zarządzania majątkiem, zaangażowanie sukcesorów. Fundacja tworzona po rozpoczęciu procesu sprzedaży aktywów.
Sprzeczność z celem ustawy Czy preferencja działa zgodnie z ratio legis fundacji? Długoterminowe gromadzenie i reinwestowanie majątku. Szybkie przekształcenie zysku ze sprzedaży w świadczenia dla beneficjentów.
Sztuczność Czy rozsądny podmiot wybrałby taki sposób działania z powodów innych niż podatkowe? Prosta, zrozumiała sekwencja czynności i realne funkcje każdego podmiotu. Podmioty pośredniczące, nieuzasadnione dzielenie operacji, czynności kompensujące.

4. Korzyść podatkowa – co organ może uznać za korzyść

Pojęcie korzyści podatkowej jest zdefiniowane bardzo szeroko. W sprawach fundacji rodzinnych może chodzić nie tylko o obniżenie podatku. Korzyścią może być również odroczenie opodatkowania, brak przychodu po stronie fundatora, brak PIT przy świadczeniu dla określonych beneficjentów albo brak opodatkowania sprzedaży na poziomie fundacji.

Najprościej rzecz ujmując, w fundacji rodzinnej korzyść podatkowa zwykle występuje. Pytanie praktyczne brzmi więc inaczej: czy ta korzyść pozostaje zgodna z funkcją fundacji i czy podatnik potrafi wykazać istotne cele inne niż podatkowe.

5. Cel działania – znaczenie ma rzeczywisty powód wprowadzenia fundacji

Druga przesłanka dotyczy celu działania. Organ bada, czy uzyskanie korzyści podatkowej było głównym lub jednym z głównych celów czynności. W przypadku fundacji rodzinnej dokumenty powinny więc pokazywać, że fundator rzeczywiście chciał uporządkować majątek, zabezpieczyć rodzinę, uregulować wypłaty dla beneficjentów i zaplanować sukcesję.

W mojej praktyce za szczególnie ważne uważam dokumenty powstałe przed transakcją. Mogą to być wcześniejsze analizy sukcesyjne, projekt statutu, uzasadnienie wyboru beneficjentów, opis zasad inwestowania, plan zaangażowania sukcesorów, dokumenty rodzinne, uchwały i korespondencja pokazująca, że fundacja nie pojawiła się dopiero wtedy, gdy sprzedaż aktywów była już praktycznie przesądzona.

6. Sprzeczność z celem ustawy – sukcesja a czysto transakcyjne wykorzystanie fundacji

Trzecia przesłanka wymaga porównania osiągniętej korzyści z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej. Przy fundacji rodzinnej istotne jest to, czy preferencja podatkowa wspiera długoterminowe zarządzanie majątkiem rodzinnym, czy staje się technicznym narzędziem do przeprowadzenia pojedynczej transakcji.

Praktycznie największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy ciąg czynności wygląda następująco: negocjacje sprzedaży udziałów, utworzenie fundacji, szybkie wniesienie udziałów, sprzedaż przez fundację, a następnie wypłata środków do beneficjentów. Taka chronologia może prowadzić organ do wniosku, że fundacja nie zarządza majątkiem, lecz jedynie zastępuje fundatora jako korzystniejszy podatkowo sprzedawca.

Bardziej bezpieczny obraz powstaje wtedy, gdy fundacja ma działać długoterminowo. W opinii zabezpieczającej Szefa KAS z dnia 26 maja 2025 r. (sygn. DKP2.8082.9.2024) organ zaakceptował model, w którym obok korzyści podatkowych występowały uzasadnione cele sukcesyjne i gospodarcze.

Fragment informacji o opinii zabezpieczającej z dnia 26 maja 2025 r. (sygn. DKP2.8082.9.2024) – tekst źródłowy

Mając zatem na uwadze cele ustawodawcy jakimi kierował się, wprowadzając instytucję fundacji rodzinnej do porządku prawnego, które przedstawił w uzasadnieniu do projektu ustawy o fundacji rodzinnej, jak i cele podjęcia Czynności i dotychczasowe działania podejmowane przez Wnioskodawcę można uznać, że istnieją uzasadnione cele ekonomiczne, gospodarcze i sukcesyjne, warunkujące dokonanie i dalszą realizację przedstawionej Czynności.

Ten fragment dobrze pokazuje, że podatnik może wskazywać również argumenty ekonomiczne i rodzinne. Sam fakt, że fundacja jest podatkowo korzystna, nie przesądza jeszcze wyniku sprawy, jeżeli całość odpowiada funkcji sukcesyjnej.

7. Sztuczność sposobu działania – gdzie organ widzi nienaturalność

Czwarta przesłanka dotyczy sztuczności. W tym miejscu organ pyta, czy sposób działania byłby wybrany przez rozsądny podmiot kierujący się zgodnymi z prawem celami innymi niż korzyść podatkowa. Przy fundacji rodzinnej szczególne znaczenie ma liczba etapów, rola podmiotów pośredniczących, przepływ środków i realne ryzyko gospodarcze.

W sprawach dotyczących fundacji rodzinnych ta regulacja przekłada się na bardzo konkretne pytania. Trzeba ustalić, czy fundacja ma własną funkcję, czy zarząd będzie rzeczywiście wykonywał zadania, czy środki pozostaną w fundacji, jakie aktywa zostaną nabyte po sprzedaży oraz dlaczego wybrano właśnie taką sekwencję czynności.

8. Sprzedaż udziałów albo nieruchomości przez fundację rodzinną

Sprzedaż majątku przez fundację rodzinną może mieścić się w dopuszczalnej działalności fundacji. Ustawa o fundacji rodzinnej przewiduje między innymi zbywanie mienia, ale wprowadza istotne zastrzeżenie dla mienia nabytego wyłącznie w celu dalszego zbycia.

W przypadku udziałów, akcji i praw o charakterze inwestycyjnym znaczenie ma także art. 5 ust. 3 ustawy o fundacji rodzinnej, który wyłącza stosowanie tego zastrzeżenia do praw wynikających z przystępowania do spółek oraz obrotu papierami wartościowymi i podobnymi instrumentami. To nadal nie zamyka analizy GAAR. Nawet czynność mieszcząca się formalnie w dozwolonym zakresie działalności może być oceniana jako element szerszego schematu unikania opodatkowania.

Z mojego doświadczenia wynika, że przy sprzedaży aktywów kluczowa jest chronologia. Im bliżej utworzenia fundacji znajduje się sprzedaż, tym mocniej trzeba udokumentować inne powody działania. Znaczenie ma także to, czy środki ze sprzedaży zostaną reinwestowane w fundacji, czy szybko trafią do beneficjentów.

9. Co pokazuje praktyka opinii zabezpieczających Szefa KAS

Opinie zabezpieczające są obecnie jednym z najważniejszych źródeł praktycznych w sprawach fundacji rodzinnych i GAAR. Pokazują, że Szef KAS bada nie tylko pojedynczy przepis, lecz cały model działania oraz jego ekonomiczny sens.

W opinii zabezpieczającej Szefa KAS z dnia 6 maja 2026 r. (sygn. DKP16.8082.10.2025) organ analizował utworzenie fundacji rodzinnej, wniesienie do niej udziałów w spółce z o.o. oraz prowadzenie działalności przez fundację. Sam fakt wniesienia udziałów do fundacji rodzinnej nie został potraktowany jako wystarczający do odmowy ochrony.

Odmienne wnioski mogą pojawić się przy strukturach, w których fundacja zastępuje dotychczasowy podmiot holdingowy lub pojawia się tuż przed transakcją. W informacji Szefa KAS z dnia 5 lutego 2026 r. (sygn. DKP2.8082.4.2025) wskazano na ryzyka związane z zastąpieniem spółki holdingowej fundacją rodzinną oraz wykorzystaniem umorzenia udziałów i wystąpień ze spółek.

Fragment informacji Szefa KAS z dnia 5 lutego 2026 r. (sygn. DKP2.8082.4.2025) – tekst źródłowy

Manipulowanie proporcją mienia w celu maksymalizacji zakresu zwolnienia PIT było jednym z kluczowych czynników, które doprowadziły do odmowy wydania opinii zabezpieczającej.

Szczególnie istotna dla planowanych sprzedaży jest odmowa wydania opinii zabezpieczającej z dnia 23 stycznia 2026 r. (sygn. DKP3.8082.4.2025). Plan obejmował utworzenie fundacji, wniesienie aktywów, sprzedaż akcji, odpłatne umorzenie udziałów oraz świadczenia dla beneficjentów. Szef KAS odmówił ochrony, ponieważ ocenił, że układ czynności wskazywał na istotny cel podatkowy.

Fragment odmowy Szefa KAS z dnia 23 stycznia 2026 r. (sygn. DKP3.8082.4.2025) – tekst źródłowy

Osiągnięcie korzyści podatkowych stanowi jeden z głównych celów dokonania Czynności.

Fragment odmowy Szefa KAS z dnia 23 stycznia 2026 r. (sygn. DKP3.8082.4.2025) – tekst źródłowy

Wnioskodawca nie wskazał czy środki uzyskane przez Fundację rodzinną zostały reinwestowane, a jeżeli tak, to w jakie aktywa i dlaczego udziały w Spółce 2 okazały się mniej atrakcyjne inwestycyjnie niż inne aktywa.

Ten fragment jest bardzo praktyczny. Organ nie poprzestał na stwierdzeniu, że fundacja sprzeda aktywa. Pytał o dalszy los środków, uzasadnienie inwestycyjne i realną funkcję fundacji po transakcji. Dlatego w dokumentacji fundacji warto od razu opisać, co ma stać się z majątkiem po sprzedaży.

Podobny kierunek wynikał z dwóch wcześniejszych odmów opublikowanych w EUREKA jako ID 625439 oraz ID 625419. Dotyczyły one wniesienia udziałów lub ogółu praw i obowiązków do fundacji rodzinnej, sprzedaży do inwestora zewnętrznego i wypłat do beneficjentów. Tego rodzaju sprawy pokazują, że fundacja użyta wyłącznie jako podmiot pośredniczący w sprzedaży może zostać oceniona bardzo rygorystycznie.

10. Czynność to cały zespół powiązanych działań

Przy planowaniu fundacji rodzinnej trzeba pamiętać, że organ może badać nie tylko jedną umowę albo jeden akt notarialny. Ordynacja podatkowa pozwala traktować jako czynność również zespół powiązanych działań różnych podmiotów.

Dla fundatora oznacza to, że bezpieczna analiza powinna obejmować całą sekwencję. Trzeba zbadać moment podjęcia decyzji o sukcesji, treść statutu, wniesienie majątku, ewentualną sprzedaż aktywów, reinwestowanie środków, wypłaty świadczeń i powiązania rodzinne oraz kapitałowe. Pojedyncza czynność może wyglądać neutralnie, a ryzyko pojawi się dopiero po zestawieniu jej z pozostałymi etapami.

11. Jak przygotować argumentację przed utworzeniem fundacji

W mojej ocenie w sprawach fundacji rodzinnych najwięcej daje uporządkowanie dokumentów zanim zostanie wykonana pierwsza czynność. Argumentacja przygotowana po sprzedaży aktywów ma mniejszą siłę dowodową niż dokumenty pokazujące wcześniejszy proces decyzyjny.

Najważniejsze jest wykazanie, że fundacja ma samodzielne uzasadnienie. Powinno ono wynikać ze statutu, zasad wypłat, planu zarządzania majątkiem, uchwał rodzinnych, rozmów z sukcesorami, dokumentów dotyczących zachowku, ryzyk sukcesyjnych oraz analizy alternatywnych wariantów. W sprawach sprzedażowych szczególne znaczenie ma również plan reinwestycji środków.

Obszar Okoliczności wspierające podatnika Okoliczności podwyższające ryzyko
Geneza fundacji Pomysł sukcesyjny powstał przed rozmowami o sprzedaży aktywów. Fundacja powstała po rozpoczęciu negocjacji z inwestorem.
Funkcja fundacji Fundacja zarządza majątkiem, inwestuje i reguluje świadczenia rodzinne. Fundacja ma jedynie przyjąć aktywa, sprzedać je i wypłacić środki.
Beneficjenci Zasady wypłat odpowiadają sytuacji rodzinnej i planowi sukcesji. Proporcje mienia i świadczeń są kształtowane głównie dla zwolnienia PIT.
Reinwestowanie Środki ze sprzedaży pozostają w fundacji i służą dalszym inwestycjom. Środki są szybko dystrybuowane do fundatora lub beneficjentów.
Dokumentacja Istnieją wcześniejsze analizy, uchwały, projekty statutu i uzasadnienie gospodarcze. Argumenty sukcesyjne pojawiają się dopiero we wniosku o opinię.

12. Opinia zabezpieczająca – kiedy warto ją rozważyć

Jeżeli planowana struktura daje istotną korzyść podatkową i obejmuje kilka powiązanych czynności, warto rozważyć opinię zabezpieczającą. Interpretacja indywidualna zwykle nie rozwiąże problemu GAAR, ponieważ klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania wymaga oceny celu, sztuczności i całego układu czynności.

Z praktycznego punktu widzenia najwięcej sensu ma wystąpienie przed wdrożeniem struktury. Pozwala to uporządkować cele, opisać warianty, wskazać uzasadnienie biznesowe i rodzinne oraz uniknąć sytuacji, w której organ ocenia już zrealizowany ciąg działań przez pryzmat faktycznego przepływu środków.

13. Podsumowanie

Fundacja rodzinna może legalnie prowadzić do korzystnych skutków podatkowych. Taka korzyść staje się problemem wtedy, gdy przejmuje funkcję głównego celu, a cała struktura traci związek z rzeczywistą sukcesją, ochroną majątku i długoterminowym zarządzaniem aktywami.

Najbezpieczniejszy model to fundacja, która ma sens również bez natychmiastowej korzyści podatkowej. Powinna mieć własny plan działania, realne funkcje, uzasadnione zasady wypłat i dokumentację potwierdzającą cele rodzinne oraz gospodarcze. Przy sprzedaży udziałów, akcji albo nieruchomości szczególne znaczenie mają chronologia i dalszy los środków uzyskanych przez fundację.

W sprawach o istotnej wartości warto zacząć od pisemnej analizy całej sekwencji czynności. Dopiero później należy podejmować decyzję, czy wystarczające będzie zwykłe wdrożenie, czy potrzebny będzie wniosek o opinię zabezpieczającą. Takie podejście pozwala oddzielić legalne planowanie sukcesyjne od modelu, który organ może ocenić jako unikanie opodatkowania.

Potrzebujesz indywidualnej analizy podatkowej?

Opisz krótko swoją sytuację i zakres zagadnień, które chcesz przeanalizować.