Fundacja rodzinna przed sprzedażą firmy – ryzyko GAAR i opinia zabezpieczająca

Najważniejszy wniosek

Fundacja rodzinna może być bardzo dobrym narzędziem do sukcesji, ochrony majątku i długoterminowego inwestowania. Jednocześnie właściciel firmy planujący sprzedaż powinien bardzo dokładnie zbadać moment jej utworzenia, skład wnoszonego majątku i dalsze losy ceny sprzedaży. Właśnie te elementy coraz częściej decydują o ocenie klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania.

Punktem wyjścia jest odmowa wydania opinii zabezpieczającej przez Szefa KAS z dnia 23 stycznia 2026 r. (sygn. DKP3.8082.4.2025). Sprawa jest szczególnie cenna praktycznie, ponieważ obejmowała kilka czynności typowych dla planowania sprzedaży biznesu: utworzenie fundacji, wniesienie akcji i udziałów, sprzedaż akcji, odpłatne umorzenie udziałów oraz świadczenia dla beneficjentów.

Dlaczego odmowa z 23 stycznia 2026 r. jest tak ważna dla właścicieli firm?

W odmowie Szefa KAS z dnia 23 stycznia 2026 r. (sygn. DKP3.8082.4.2025) organ zastosował art. 119y § 2 w związku z art. 119a § 1 Ordynacji podatkowej. Ocena objęła cały zespół powiązanych czynności, a więc strukturę jako całość, a nie wyłącznie pojedynczą sprzedaż lub wniesienie udziałów.

W praktyce jest to bardzo ważne rozróżnienie. Poszczególne czynności mogą być dopuszczalne na gruncie przepisów o fundacji rodzinnej. Problem pojawia się na poziomie ich funkcjonalnego połączenia. Organ bada, po co fundacja została włączona do transakcji, w jakim momencie to nastąpiło i czy jej udział ma samodzielne uzasadnienie ekonomiczne oraz sukcesyjne.

Dlatego przy planowaniu fundacji rodzinnej przed sprzedażą firmy analizę zaczynam od osi czasu. Ustalam, kiedy pojawił się zamiar sprzedaży, kiedy rozpoczęto rozmowy z inwestorem, czy istnieje wycena, term sheet lub list intencyjny, a dopiero później badam dokumenty fundacji. Chronologia często mówi więcej o rzeczywistym celu struktury niż samo brzmienie statutu.

Jak wyglądał plan oceniany przez Szefa KAS?

Wnioskodawca planował utworzenie fundacji rodzinnej i wniesienie do niej części swojego majątku. Wśród aktywów znajdowały się akcje i udziały w spółkach. Następnie fundacja miała prowadzić działalność mieszczącą się w ustawowym katalogu, sprzedać część akcji zewnętrznemu nabywcy oraz przeprowadzić odpłatne umorzenie udziałów jednej ze spółek.

Model obejmował również świadczenia na rzecz beneficjentów, w tym fundatora. Część czynności została wykonana już po złożeniu wniosku o opinię. Szef KAS oceniał więc rozwiązanie bardzo bliskie realnej transakcji, a nie abstrakcyjny wariant planowania majątkowego.

Z punktu widzenia właściciela firmy kluczowe jest to, że fundacja została umieszczona pomiędzy dotychczasowym właścicielem a zdarzeniami prowadzącymi do monetyzacji aktywów. W takiej sytuacji organ porównuje skutki sprzedaży bezpośredniej ze skutkami sprzedaży przez fundację i bada, czy preferencje podatkowe stały się jednym z głównych powodów wyboru tej ścieżki.

Fundacja rodzinna może zbywać akcje i udziały

Sama sprzedaż papierów wartościowych przez fundację rodzinną mieści się w katalogu działalności, którą ustawodawca wyraźnie dopuścił. Dlatego analiza ryzyka GAAR powinna dotyczyć sposobu użycia fundacji w konkretnym planie, a nie samego faktu sprzedaży aktywów.

Podatkową atrakcyjność takiej konstrukcji tworzy przede wszystkim zwolnienie podmiotowe fundacji rodzinnej z CIT, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków. Właśnie dlatego sprzedaż udziałów przez fundację może ekonomicznie wyglądać inaczej niż sprzedaż dokonana bezpośrednio przez osobę fizyczną.

Dla osoby fizycznej podstawową regułę dotyczącą sprzedaży udziałów i akcji określa art. 30b ust. 1 ustawy o PIT. W typowej sprzedaży bezpośredniej dochód jest objęty stawką 19%.

Fundacja rodzinna ma jednocześnie własny mechanizm opodatkowania świadczeń. Z perspektywy planowania sprzedaży oznacza to, że trzeba osobno przeanalizować moment zbycia aktywów, pozostawienie środków w fundacji oraz ich późniejszą dystrybucję do beneficjentów.

W konsekwencji korzyść podatkowa może polegać zarówno na niepowstaniu bieżącego podatku od sprzedaży po stronie fundacji, jak i na przesunięciu momentu opodatkowania do czasu wypłaty świadczeń. Właśnie ten efekt trzeba ocenić razem z ekonomicznymi i sukcesyjnymi funkcjami fundacji.

Dlaczego Szef KAS uznał korzyść podatkową za jeden z głównych celów?

Najbardziej charakterystyczny fragment odmowy dotyczy testu celu. Szef KAS wskazał wprost:

W ocenie organu całokształt planu wskazywał, że preferencje nie były jedynie ubocznym skutkiem długoterminowej sukcesji. Znaczenie miały m.in. aktywność fundatora w biznesie, wiek i sytuacja sukcesorów, wybór aktywów wnoszonych do fundacji, planowana sprzedaż oraz odpłatne umorzenie w relatywnie bliskim związku z wniesieniem udziałów.

Warto przy tym oddzielić dwie kwestie. Ustawodawca nie wymaga, aby fundator wycofał się z biznesu albo aby beneficjenci byli pełnoletni. Te okoliczności stają się dowodowo ważne dopiero w konkretnym układzie. Jeżeli jednocześnie trwa sprzedaż, aktywa mają być szybko spieniężone, a fundator zachowuje szeroką możliwość korzystania ze środków, deklarowany cel sukcesyjny wymaga szczególnie mocnego uzasadnienia.

Z mojego doświadczenia wynika, że właśnie w tym miejscu powstaje najwięcej problemów. W dokumentach fundacji łatwo opisać ogólne cele rodzinne. Znacznie trudniej wykazać, że te cele rzeczywiście tłumaczą kolejność transakcji, zakres wniesionego majątku i sposób dysponowania ceną sprzedaży.

Kiedy Szef KAS odmawia opinii zabezpieczającej?

Próg odmowy wynika bezpośrednio z art. 119y § 2 Ordynacji podatkowej. Szef KAS ma odmówić, gdy okoliczności przedstawione we wniosku wskazują, że do korzyści podatkowej może mieć zastosowanie klauzula GAAR.

Kluczowy test znajduje się w art. 119a § 1. W praktyce trzeba przeanalizować łącznie korzyść podatkową, jej związek z celem czynności, zgodność z przedmiotem i celem przepisów oraz sztuczność sposobu działania.

Test GAAR obejmuje cel, sprzeczność i sztuczność

Ta kwestia ma szczególne znaczenie przy fundacjach rodzinnych. W pozytywnych opiniach Szef KAS również potrafi stwierdzić, że korzyść podatkowa jest jednym z głównych celów. O wyniku decyduje wtedy dalsza część testu: sprzeczność korzyści z celem przepisów oraz sztuczność sposobu działania.

Dla właściciela firmy praktycznym zadaniem jest wykazanie rzeczywistej funkcji fundacji i logicznego związku pomiędzy tą funkcją a planowanymi czynnościami. Takie uzasadnienie powinno wynikać z faktów, dokumentów oraz długoterminowego modelu zarządzania majątkiem.

Sprzeczność z celem przepisów

W sprawie z 23 stycznia 2026 r. Szef KAS uznał, że jedna z korzyści dotyczących sprzedaży akcji i umorzenia udziałów pozostawała sprzeczna z celem regulacji PIT. W praktycznym uproszczeniu organ ocenił, że fundacja została użyta w sposób pozwalający uniknąć opodatkowania, które wystąpiłoby przy bezpośredniej realizacji tych zdarzeń przez fundatora.

Właśnie dlatego prawidłowa analiza powinna odpowiedzieć na pytanie, co fundacja robi w strukturze poza zmianą wyniku podatkowego. Im silniejsza jest jej trwała funkcja właścicielska, inwestycyjna i rodzinna, tym łatwiej wykazać gospodarcze znaczenie całego modelu.

Sztuczność sposobu działania

Drugi bardzo istotny element odmowy dotyczył sztuczności. Organ zwrócił uwagę m.in. na szybkie odpłatne umorzenie udziałów po wniesieniu ich do fundacji. Taki ciąg zdarzeń został oceniony w świetle ustawowych symptomów sztuczności.

W mojej ocenie jest to jedna z najważniejszych praktycznych lekcji tej odmowy. Ryzyko rośnie wtedy, gdy fundacja pojawia się na krótki odcinek transakcji, a po sprzedaży lub umorzeniu sytuacja ekonomiczna fundatora szybko zbliża się do tej, którą osiągnąłby bez fundacji. W takim wariancie organ ma silniejszą podstawę do pytania, czy dodatkowy podmiot był potrzebny z przyczyn innych niż podatkowe.

Sprzedaż udziałów przez fundację może otrzymać ochronę – pozytywna opinia z 19 maja 2025 r.

Bardzo dobrym punktem porównania jest opinia zabezpieczająca Szefa KAS z dnia 19 maja 2025 r. (sygn. DKP2.8082.6.2024). Tam również plan obejmował powołanie fundacji rodzinnej, wniesienie udziałów, późniejszą sprzedaż zewnętrznemu nabywcy i korzyść podatkową związaną ze sprzedażą przez fundację.

Mimo podobieństwa ekonomicznego wynik był odmienny. Cena ze sprzedaży miała pozostać w fundacji i zostać reinwestowana. Ewentualna sprzedaż była elementem długoterminowego planu, a fundacja miała trwale zarządzać rodzinnym majątkiem i zabezpieczać beneficjentów. Szef KAS nie stwierdził instrumentalnego użycia fundacji ani sztuczności sposobu działania.

To zdanie dobrze pokazuje znaczenie dalszego losu ceny sprzedaży. Jeżeli środki pozostają w fundacji i służą kolejnym inwestycjom, rola fundacji trwa również po zamknięciu transakcji. Taki model dużo lepiej uzasadnia istnienie odrębnego podmiotu niż scenariusz, w którym cena ma zostać szybko przekazana fundatorowi.

Istotne było też to, że z wniosku nie wynikało prowadzenie skutecznego procesu sprzedaży jeszcze przed wprowadzeniem fundacji rodzinnej do polskiego porządku prawnego. Plan sprzedaży miał charakter przyszły i nieokreślony czasowo. W konsekwencji fundacja nie wyglądała jak podmiot dodany do już ukształtowanej transakcji wyłącznie przed jej finalizacją.

Porównanie dwóch rozstrzygnięć pokazuje, że kluczowa jest funkcja fundacji w całej historii gospodarczej, a nie sama techniczna możliwość sprzedaży udziałów.

Jakie okoliczności szczególnie zwiększają ryzyko odmowy przed sprzedażą firmy?

W praktyce nie ma jednego ustawowego terminu, po którego upływie sprzedaż staje się bezpieczna. Szef KAS ocenia cały układ okoliczności. Poniższe elementy warto traktować jako sygnały wymagające pogłębionej analizy, a nie automatyczne przesłanki zastosowania GAAR.

Szczególnie ważne jest zachowanie spójności dokumentów z rzeczywistym przebiegiem wydarzeń. Statut przygotowany tuż przed transakcją nie usunie wcześniejszych maili z inwestorem, wycen, projektów SPA, uchwał zarządu czy ofert doradców M&A. W postępowaniu dotyczącym GAAR organ patrzy na całość zachowania podatnika i gospodarczy sens kolejnych działań.

Co warto zrobić przed wniesieniem udziałów do fundacji rodzinnej?

W sprawach, z którymi spotykam się w praktyce, pierwszym etapem powinna być analiza faktów istniejących jeszcze przed utworzeniem fundacji. Trzeba odtworzyć historię rozmów o sprzedaży, ustalić stopień zaawansowania negocjacji, sprawdzić projekty dokumentów i określić, które decyzje gospodarcze zostały już rzeczywiście podjęte.

Następnie warto zbudować model fundacji, który ma sens również w scenariuszu bez sprzedaży firmy. Statut powinien odzwierciedlać rzeczywisty sposób zarządzania majątkiem, zasady reinwestowania, uprawnienia beneficjentów i długoterminową politykę rodzinną. Jeżeli fundacja byłaby zbędna, gdyby transakcja sprzedaży nie doszła do skutku, jest to istotny sygnał do ponownej oceny całego rozwiązania.

Kolejna kwestia dotyczy ceny sprzedaży. Warto ustalić z góry, jaka część środków ma pozostać w fundacji, jakie inwestycje są planowane i w jakim horyzoncie mają być realizowane świadczenia. Długoterminowa akumulacja i reinwestycja mogą stanowić istotny element uzasadnienia gospodarczego. Szybka wypłata większości ceny do fundatora wymaga znacznie ostrożniejszej oceny.

W podobnych sprawach rekomenduję także opisanie alternatyw. Należy porównać sprzedaż bezpośrednią, sprzedaż po wniesieniu udziałów do fundacji oraz wariant, w którym sprzedaż w ogóle nie następuje. Takie zestawienie pomaga wykazać, jakie funkcje fundacja realizuje niezależnie od podatku i czy wybrana sekwencja czynności pozostaje racjonalna gospodarczo.

Opinia zabezpieczająca – kiedy warto wystąpić przed transakcją?

Jeżeli planowana sprzedaż ma wysoką wartość, korzyść podatkowa jest istotna, a fundacja ma zostać utworzona lub zasilona aktywami przed transakcją, opinia zabezpieczająca powinna zostać rozważona na wczesnym etapie. Jej funkcją jest właśnie ochrona przed zastosowaniem klauzuli GAAR w zakresie objętym opinią.

Opłata urzędowa jest wysoka w porównaniu z interpretacją indywidualną, ale przy sprzedaży firmy należy zestawić ją z wartością transakcji i skalą potencjalnego sporu. Obecnie podstawowa opłata za wniosek wynosi 20 000 zł.

Największą wartość ma wniosek złożony przed wykonaniem kluczowych czynności. Wtedy można jeszcze zmienić kolejność działań, zakres wnoszonego majątku, statut lub model reinwestowania. Po wniesieniu udziałów albo po podpisaniu dokumentów sprzedażowych część wariantów przestaje być dostępna, a dokumentacja zaczyna przede wszystkim wyjaśniać decyzje, które już zapadły.

Moja rekomendacja dla właściciela firmy planującego sprzedaż

Przy sprzedaży firmy o istotnej wartości nie zaczynałbym od pytania, jak technicznie wnieść udziały do fundacji przed closingiem. Najpierw trzeba ustalić, po co fundacja ma istnieć przez kolejne lata i co stanie się z majątkiem po sprzedaży. Dopiero z tej odpowiedzi powinny wynikać statut, harmonogram, zakres aportu lub darowizny oraz sposób inwestowania ceny.

Jeżeli proces M&A jest już zaawansowany, warto założyć podwyższony poziom ryzyka i dokładnie udokumentować fakty. Szczególnego znaczenia nabierają moment pierwszych rozmów z inwestorem, treść listów intencyjnych, zakres przeprowadzonych wycen, decyzje właścicielskie oraz rzeczywiste plany dotyczące reinwestycji. W takim stanie faktycznym samo powołanie się na sukcesję może być zbyt ogólne.

Jeżeli natomiast fundacja powstaje jako trwałe centrum majątku rodzinnego, sprzedaż jest jednym z możliwych scenariuszy, a środki po transakcji mają pozostać w fundacji i pracować na rzecz kolejnych pokoleń, argumentacja jest wyraźnie silniejsza. Pozytywna opinia z 19 maja 2025 r. pokazuje, że sprzedaż udziałów przez fundację może zostać objęta ochroną, gdy cały model ma rzeczywiste uzasadnienie sukcesyjne i gospodarcze.

Najczęściej zadawane pytania

Czy fundacja rodzinna może sprzedać akcje albo udziały?

Tak. Art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o fundacji rodzinnej wprost obejmuje nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze. W konkretnej sprawie trzeba dodatkowo zbadać skutki podatkowe oraz ryzyko GAAR związane z całą sekwencją czynności.

Czy sam cel podatkowy wystarcza do zastosowania GAAR?

Art. 119a § 1 wymaga łącznej analizy kilku elementów. Korzyść musi pozostawać w określonej relacji z celem czynności, być sprzeczna z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej albo jej przepisu, a sposób działania musi być sztuczny. Pozytywna opinia z 19 maja 2025 r. dobrze pokazuje, że znaczący cel podatkowy może współistnieć z rozstrzygnięciem korzystnym dla podatnika, jeżeli pozostałe przesłanki klauzuli nie zachodzą.

Czy rozpoczęte negocjacje sprzedażowe wykluczają fundację rodzinną?

Przepisy nie ustanawiają takiego automatycznego zakazu. Zaawansowane negocjacje zwiększają jednak znaczenie analizy celu i sztuczności. Im bardziej gotowa jest transakcja przed utworzeniem fundacji, tym dokładniej trzeba wyjaśnić gospodarczą funkcję włączenia fundacji właśnie na tym etapie.

Co jest najważniejsze w dokumentacji przed wnioskiem o opinię?

Największe znaczenie mają dokumenty, które odtwarzają rzeczywisty proces decyzyjny: statut i jego uzasadnienie, dokumenty rodzinne i sukcesyjne, materiały inwestycyjne, korespondencja dotycząca sprzedaży, wyceny, term sheet, projekty umów, polityka reinwestowania oraz dane pokazujące, dlaczego fundacja ma funkcjonować także po sprzedaży. Dokumentacja powinna odpowiadać rzeczywistemu modelowi, a nie tworzyć uzasadnienie dopiero po zaplanowaniu skutku podatkowego.